1

2

3

4

5

 

Notecka Puszcza

Jest potężnym kompleksem leśnym, porastającym wydmowy obszar międzyrzecza warciańsko-noteckiego. Zajmuje powierzchnię ok. 135 tys. ha. Ciągnie się na przestrzeni ok. 100 km – od Obornik i Rogoźna na wsch., po Santok i Skwierzynę na zach. Ok. 40% terenów Puszczy leży w woj. gorzowskim, 45% w woj. pilskim i 15% w woj. poznańskim. Wydmy powstały jako formy późnolodowcowe i polodowcowe, usypane głównie przez wiatry wiejące z zach. Na terenie Puszczy występują różne rodzaje wydm: wałowe poprzeczne o układzie pn.-pd., podłużne i paraboliczne o wierzchołkach zwróconych w kierunku wsch.. Różnice między poszczególnymi zespołami wydm są bardzo wyraźne. Najbardziej typowy obszar wydmowy rozciąga się na wysokości Międzychodu i Wronek, gdzie przeważają wydmy poprzeczne z zagiętymi ku zach. końcami – tworząc skomplikowany labirynt wzgórz i dolin. Wysokość ich wynosi średnio 20 m, często jednak dochodzi do 30 m, osiągając kulminację na Wielkiej Sowie – 42 m wysokości względnej 93 m n.p.m. Pasmo wysokich wydm 89 m n.p.m. w okolicy Sierakowa nazywane jest Francuskimi Górami. Wydmy zbudowane są z drobnych piasków o średnicy ziaren 0,1- -0,5 mm. Od pd. są one raptownie podcięte przez wody Warty, przechodząc w dolinę rzeki. W tej części znajduje się kilka jezior. Są to przeważnie wąskie i długie jeziora rynnowe Chojno, Mnisze, Kłosowskie, Barlin, choć zdarzają się także inne Radgoskie, Mierzyńskie. Z wyższych wzniesień wydmowych, gdzie często stoją wieże obserwacyjne ochrony przeciwpożarowej, rozciągają się piękne widoki na bezmiar pofałdowanych lasów Puszczy.
Lasy zalegają te obszary od dawna. W XIV w., gdy poziom wód gruntowych był wyższy np. w latach 1881-1960 opadł o 2 m, piaszczyste wydmy i położone w zagłębieniach bagniska stanowiły pas graniczny na zapleczu grodów nadnoteckich. Lasy stanowiły własność prywatną, podzieloną na różne włości. W ręce państwa przeszły w połowie XIX w. Dawniej bory w okolicach Międzychodu określano mianem Puszczy Mię-dzychodzkiej, a lasy w części wsch. – Puszczy Obornickiej. Jednogatunkowe lasy, bardzo podatne na zniszczenie przez szkodniki, zostały nieomal całkowicie zrujnowane przez gąsienice strzygoni choinówki w latach 1922-24. Pozbawione igieł drzewa trzeba było powycinać. Na ogołoconych miejscach natychmiast powstawały lotne wydmy, a w kotlinach – bagniska i nawet jeziorka. Część obszarów pokryła się olbrzymimi wrzosowiskami. Wszystko to utrudniało ponowne zalesienie. Kres strzygoni położyły nie środki chemiczne ani inna działalność człowieka, lecz pasożyty i wirusy, a w szczególności grzyb żerujący na gąsienicach i owadach sówki. Obecnie większość lasów Puszczy stanowią drzewostany sosnowe ok. 50-letnie. Lasów liściastych jest 6%, głównie na pobrzeżu, nad wodami. W latach 1980-82 ponownie lasom Puszczy Noteckiej zagroził groźny szkodnik, tym razem brudnica mniszka. Dla uratowania drzewostanów przeprowadzono zakrojoną na szeroką skalę akcję zapobiegawczą przy pomocy środków chemicznych rozpylanych z samolotów.
Dawniej drewno spławiano Wartą i Notecią do Berlina, Frankfurtu n. Odrą i Szczecina, gros jednak przeznaczając na opał. Obecnie – ze względu na wiek – tylko niewielka część masy drzewnej wynoszącej ok. 15 min m3, pochodząca z czyszczenia lasów, stanowi surowiec do produkcji płyt pilśniowych w zakładach w Czarnkowie. Lasami administruje 7 nadleśnictw: Kar-win, Międzychód, Oborniki, Pniewy, Potrzebowice, Sarbia, Wronki. Wędrówka drogami Puszczy, choć może nieco monotonna, posiada wiele specyficznego uroku.
Szczególnie godna polecenia jest jesienią, gdy przy drogach kwitną wrzosy, a lasy obfitują w grzyby.
W latach II wojny światowej lasy Puszczy były areną działań oddziałów zwiadowczych Armii Radzieckiej.
W okresie późniejszym wylądowały w Puszczy dalsze grupy zwiadowców radzieckich, a także żołnierzy Wojska Polskiego.MUCHOCIN-Wieś nad Wartą, 3,5 km na zach. od Międzychodu.

Stara wieś, w XIV w. stanowiła własność cystersów z Bledzewa. W XIX w. czynna tu była kopalnia węgl brunatnego i dwa młyny wodne. We wsi znajduje się kilka starych domów o konstrukcji szachulcowej. Gospodarstwo doświadczalne poznańskiej AR. Przy drodze do Międzychodu rośnie okazały, stary dąb. Koło Muchocina czynna jest obecnie kopalnia torfu nawozowego.
Opodal drogi z Międzychodu do Muchocina ok. 2 km od st. kol. Międzychód, na wysokości szarego domku, stojącego po lewej stronie drogi idąc z Międzychodu, na wysokim stromym brzegu Warty, znajduje się wczesnośredniowieczne grodzisko, zwane przez okoliczną ludność „Zbójecką Górą”. Ma ono czworokątne, dobrze zachowane wały, z wklęsłą niecką porośniętą krzakami. Wysokość wałów wynosi ok. 4 m, długość boków – ok. 50 m. Z grodziska, wznoszącego się ok. 20 m nad poziom płynącej w dole Warty, roztacza się ładny widok na rzekę i leżący w jej dolinie Międzychód.
1,5 km na pd., w rynnie jeziornej położone jest jez. Tuczno pow. 56 ha, 1,5 km na zach. leży Jez. Winiarskie Winnagóra: pow. 68 ha o urozmaiconej linii brzegowej, pięknie otoczone lasami mieszanymi. Stąd w kierunku pn.-zach. leżą 3 dalsze jeziora: Głębokie pow. 20 ha, Płytkie Płotkowe, zwane też Pleśno, Mieszyn Wielka Maszyna, pow. 9 ha; nazwa ta związana jest z istniejącym tam dawniej tartakiem.

SOJEWO-Wieś położona na krawędzi głębokiej doliny, przy szosie Pniewy-Wronki.

Obok kościoła pomnik ku czci ofiar ostatniej wojny odsłonięty w 1946 r. W dolinie strumienia znajdują się 3 grodziska wczesnośredniowieczne. Wskazuje to na gęste zaludnienie tych okolic w przeszłości, jak i na jakąś wyjątkową rolę strategiczną. Być może grodziska te broniły szlaku handlowego, wiodącego z Poznania do Sierakowa.
3 km na pd. od Nojewa, nad Jez. Psarskim pow. 40 ha leży wieś Psarskie. Stara ta osada stanowiła w XIV w. włość Nałęczów. Kościół – powstały w XV w., odnowiony w XVII i XVIII w. – zachował gwiaździste sklepienie. Wyposażenie wnętrza barokowe. Przed wojną zgromadzone były we dworze zbiory artystyczne oraz galeria obrazów. Nad jeziorem kąpielisko nie strzeżone.

PRZYTOCZNA-Duża wieś przy linii kolejowej i szosie Poznań-Gorzów. Położona nad jez. Przytoczno 20 ha, w dolinie przepływającego tutaj strumienia. Siedziba Urzędu Gminy.
W czasie II wojny światowej znajdował się obóz jeńców francuskich, pracujących na roli w miejscowym majątku. Do 1945 r. we wsi przetrwała dość znaczna grupa ludności polskiej. W parku mieści się dworek z XVIII w., obecnie siedziba dyrekcji Kombinatu PGR
Goraj. W drzewostanie parku wyróżnia się kilka dorodnych dębów. Na skraju parku okazały dom kultury PGR. Nad jeziorem neoromański kościół z wysoką ceglaną wieżą. Przy szosie do Gorzowa pomnik 2 Armii WP, odsłonięty w 1975 r.
Kombinat PGR Goraj należy do przodujących przedsiębiorstw w skali krajowej. Gospodaruje na 20 000 ha, zatrudniając 2200 osób. Specjalizuje się w produkcji zwierzęcej. W ramach kombinatu istnieją specjalistyczne zakłady rolne, zajmujące się m.in. hodowlą bydła i owiec m.in. ferma bydła dla 960 krów mlecznych położona przy szosie do Poznania oraz ferma trzody produkująca rocznie 50 000 warchlaków. W Przytocznej znajdują się zakłady przemysłu rolnego kombinatu: mieszalnia pasz, suszarnia zielonek, wytwórnia mlekowitu, gorzelnia; zakład transportu; zakład budowlany z tartakiem i betoniarnią oraz usług socjalnych.

Okolice Sierakowa

Od południa za Wartą, ciągną się bory Puszczy Noteckiej, urozmaicone licznymi jeziorami m.in. Kłosowskie

z Czaplimi Wyspami, Mnisze z rezerwatem przyrody. W odległości ok. 8 km na pn. przebiega pasmo wysokich wydm piaszczystych, zwane Francuskimi Górami. Na pd. krajobraz ożywiony jest licznymi wzgórzami morenowymi i jeziorami. Bezpośrednio pod miastem znajdują się jeziora: Jaroszewskie, Lutomskie i Godzi-szewskie k. szosy do Lutomia. Nad Jez. Lutomskim położony jest ciekawy rezerwat przyrody „Buczyna Lutomska”. Wędrówkę po okolicach Sierakowa ułatwiają liczne znakowane szlaki turystyczne.
Jezioro Lutomskie . Najbardziej charakterystyczne i najdłuższe rynnowe jezioro Pojezierza dł. 5430 m, szer. 500 m, pow. 174 ha, głęb. 9,3 m. Połączone z Wartą szerokim strumieniem – Oszczynicą, dostępne jest także dla turystów płynących rzeką. Ciągnie się na południe od Sierakowa w niezbyt głębokiej rynnie.

„Buki nad Jez. Lutomskim” . Rezerwat utworzony w 1958 r. na obszarze 55 ha, położony na zach. brzegu Jez. Lutomskiego, l^as bukowy jest pozostałością znacznie większego kompleksu leśnego, zalegającego niegdyś te okolice. Porasta strome brzegi jeziora, pona-cinane licznymi jarami erozyjnymi, w których niekiedy sączą się małe strumyki. Liczne są tu głazy narzutowe. Pas lasu szerokości od 60 do 600 m ciągnie się na przestrzeni 3,5 km. Tuż nad jeziorem rosną olchy, osiągając rzadko spotykane gonne strzały o wys. 30 m, natomiast wyższe partie brzegu zajmuje las bukowy. Dzięki doskonałym warunkom wegetacji, szereg drzew w wieku ok. 300 lat osiągnęło 4 m obwodu pnia. Cały bór zachował charakter dziki i pierwotny. Na terenie rezerwatu żyje kilka gatunków ślimaków, m.in. świdrzyk, winniczek, ślimak ogrodowy, zaroślowy i – posiadający w Wielkopolsce wschodnią granicę swego zasięgu – czarny ślinik leśny. W południowej części rezerwatu znajduje się jedno z nielicznych w Wielkopolsce stanowisk tzw. skrzypu olbrzymiego, najokazalszego z naszych skrzypów, rosnącego głównie w Karpatach.
Pośrodku długości pasa rezerwatu wznosi się wklęsłe grodzisko wczesnośredniowieczne, zbudowane na stromym zboczu jeziora, ok. 16 m powyżej jego poziomu. Na stokach grodziska rośnie roślina pontyjska – przetacznik ząbkowaty. Według legendy na wysokości grodziska miał być przerzucony przez jezioro most wykładany skórami, po którym przechodziły pogańskie kapłanki.
Grobia. Wieś w pobliżu Jez. Lutomskiego, 4 km na pd. od Sierakowa. Przy skrzyżowaniu szosy kwileckiej z drogą z Przemyśla do Sprzeczna i z Przemyśla do Grobi, odkryto na terenie żwirowni dwa cmentarzyska z epoki brązu. W pierwszym znaleziono dwanaście grobów szkieletowych i szereg naczyń. W drugim – również szereg grobów z naczyniami oraz narzędziami i ozdobami. Charakterystyczne dla pn. Wielkopolski epoki brązu wyposażenie tych cmentarzysk odkrytych w latach 1911-1914 dało podstawę do wyróżnienia tu dwóch kultur, określanych jako kultura grobska I i kultura grobska II. Kultury te zostały szczegółowo opracowane przez nestora archeologów polskich prof. J. Kostrzewskiego. Naczynia kultury pierwszej charakteryzują się m.in. jednym uchem na największej wydętości, uszatymi misami, garnkami o „esowatym” profilu. Naczynia znalezione w drugim cmentarzysku charakteryzują się kształtem półbeczułkowatym oraz doniczkowatym i dwustożkowymi amforami. . Przy szosie kwileckiej, nie opodal Jez. Jaroszewskiego znajduje się kopiec, gdzie według tradycji, pochowano żołnierzy napoleońskich, którzy polegli w boju w czasie odwrotu spod Moskwy. Obok krzyża odsłonięto w r. 1981 tablicę pamiątkową.
Kłosowice. Mała wieś położona w dolinie Warty, przy szosie Sieraków-Międzychód i linii kolejowej, 4 km na zach. od Sierakowa. Na terenie wsi odkryto cmentarzysko z 16 grobami z kultury łużyckiej i pomorskiej. Ponadto natrafiono tu na osadę z epoki żelaznej. W Kłosowicach czynny jest tartak.
Ze wsi przechadzka do Ławicy 3,5 km.
Marianowo. Osada na skraju Puszczy Noteckiej, nad Wartą, 2 km na zach. od Sierakowa. Przy budynku dawnej łuszczarni nasion z szyszek sosen rośnie wiekowy okaz dębu o obwodzie 780 cm. Jest to najpotężniejsze drzewo Puszczy Noteckiej. Przy szlaku żółtym P-15 leżą dwa głazy narzutowe o obwodzie 455 i 470 cm.
Jezioro Mnisze patrz mapka na 137. Położone w lasach Puszczy Noteckiej 4 km na zach. od Sierakowa. Jezioro to zwane również Mnich – otrzymało nazwę od bernardynów z Sierakowa, gdyż było ich własnością. Jest jeziorem płytkim 3,7 m głęb. i ciągle zarasta, zmniejszając przez to swoją powierzchnię pow. 28 ha, dł. 2250 m, szer. 250 m. W gąszczu trzcin jeziora żyje wiele ptactwa wodnego; częstymi gośćmi są tu czaple z Czaplich Wysp. Na wsch. brzegu Jez. Mniszego, mniej więcej pośrodku jego długości, znajduje się rezerwat przyrody „Cegliniec”, utworzony w 1960 r. Obejmuje obszar 4,31 ha i ma na celu ochronę starodrzewu sosnowego, ocalałego w czasie klęski strzygoni choinówki, jaka miała miejsce w Puszczy w 1923 r. Las sosnowy ok. 140-letni z domieszką brzozy – posiada bogate runo i poszycie. Uwagę zwracają piękne okazy jałowca. Swe ocalenie las zawdzięcza mrówkom, które nie dopuściły tu do „agresji” strzygoni. Rezerwatem przyrody o nazwie „Mszar nad jez. Mnich” o pow. 5,83 ha jest część pd. jeziora i przylegające do niego mszary, gdzie rośnie szereg ciekawych roślin wodnych i torfowych m.in. rosiczki okrągło- i długolistna oraz kłoć wiechowata.
Borowy Młyn. Malowniczo położona osada w dolinie tzw. Borowego Strumienia w Puszczy Noteckiej, 4,5 km na pn. zach. od Sierakowa. Spiętrzone wody strumienia tworzą tutaj staw pow. 16 ha, ciągnący się w głębokiej rynnie ku pn. Nazwa osady wskazuje na istnienie tu w przeszłości młyna. Na okolicznych piaszczystych wydmach znaleziono wykopaliska z epoki kamiennej. Obecnie na pd. od Borowego Młyna znajdują się stawy rybne Technikum Rybackiego z Sierakowa – 17 akwenów o łącznej powierzchni 49,3 ha. Prowadzona jest w nich hodowla karpia i pstrąga.
Francuskie Góry. Pasmo wzgórz wydmowych 7 km na pn. od Sierakowa. Nazwa ich ma rodowód z czasów napoleońskich.Na przebiegającym równolegle do traktu Sieraków-Pławisko dukcie, w odległości ok. 400 m od skrzyżowania z drogą do Kukułki, za stawami na pn. wsch., znajduje się punkt triangulacyjny o wysokości 89 m n.p.m. można dojść do niego od krańca rynny na przełaj, lub też traktem na pn., pierwszym duktem w prawo i dalej ponownie pierwszym duktem w prawo.

Zwiedzanie Sierakowa

Zwiedzanie miasta. Od st. kol. wiedzie do Rynku ul. Marcelego Nowotki, w XV w. wymieniona jako ul. Polska. Zabudowana jest ona domkami kalenicowymi z przełomu XIX i XX w. Przy ul. Nowotki, po lewej przed plebanią, budynek Domu Starców – dawnego szpitala Św. Ducha, zbudowany w 1838 r. Na granicy dawnego miasta wznosi się kościół zbudowany w XVII w., wraz z klasztorem dla zakonu bernardynów. Pierwszy kościół, powstały zapewne na przełomie XII i XIII w., zniszczony pożarami, został rozebrany. Wznosił się on przy pn.-zach. narożniku Rynku, przy ul. 8 Stycznia. Budowę obecnego kościoła rozpoczął Piotr Opaliński w 1619 r., sprowadzając jednego z wybitniejszych muratorów, działających wówczas w Wielkopolsce ;- Krzysztofa Buonadurę Starszego 1582-1670, architekta poznańskiego, starszego cechu murarzy, twórcę kościołów z przełomu renesansu i baroku oraz barokowych w Grodzisku, Złotowie, Wschowie, Wronkach i poznańskich: Św. Józefa, Reformatów i Bernardynów. Budynek z herbem Opalińskich na kopule przetrwał do dziś niemal w pierwotnej postaci. Dwie wieże ma zwieńczone blaszanymi hełmami, jedynym elementem pochodzącym z XIX w. Kościół sierakowski jest jednym z cenniejszych zabytków architektury renesansu w Polsce, a po odnowieniu w ostatnich latach przedstawia się bardzo okazale. Budowla wzniesiona jest na planie krzyża, na skrzyżowaniu naw nakryta kopułą z latarnią. W pozostałej części sklepienia kolebkowe ozdobione ornamentowymi wałkami o układzie geometrycznym. W narożach podstawy kopuły 4 kartusze z herbami: Łodzią Opalińskich, Nałęcz Czarnkowskich, Leliwa Pileckich i Dąbrowa Kostków. Wyposażenie wnętrza w głównej mierze renesansowe i wczesnobarokowe. Ołtarz główny wczesnobarokowy 1640 ozdobiony bogatą ornamentacją, części boczne podtrzymywane są przez 4 wielkie postacie – aniołów-kariatyd. W polu głównym obraz z warsztatu Rubensa początek XVII W. Zdjęcie z krzyża, wyżej – obraz stygmatyzacji św. Franciszka z połowy XVII w.. Po obu stronach prezbiterium piękne renesansowe stalle , wykonane w 1641 r. przez brata Hilariona – bernardyna z Poznania, bogato intarsjowane o motywach grotesek, wazonów, roślin, scen polowań, od góry zwieńczone figurami świętych. Z lewej w stalle wkomponowany jest portal do zakrystii, z prawej przy ołtarzu intarsjowana scena przedstawiająca wykonawcę stall. Na lewej ścianie prezbiterium wiszą portrety trumienne XVII, XVIII w.. Przy skrzyżowaniu transeptu z prezbiterium, po lewej, wczesnobarokowa ambona połowa XVII w., po prawej ołtarz wczesnobarokowy 1640 z obrazem Matki Boskiej. W lewej części transeptu znajdują się następujące zabytki: ołtarz późnorenesansowy 1629 w formie tryptyku z bogatą ornamentacją i obrazami W. Boguszewskiego: w środku Madonna na smoku, z boków Sw. Ludwik i Św.. Bonawentura; na ścianie szczytowej ołtarz barokowy 1730 z obrazem Sw. Antoniego i bogatym zwieńczeniem w kształcie glorii; nagrobek Piotra z Bnina Opalińskiego, wojewody poznańskiego, wykonany w 1642 r. przez rzeźbiarza krakowskiego Sebastiana Salę w formach wczes-nobarokowych obok klęczącej postaci zmarłego uwagę zwracają dwie rzeźby po bokach, personifikujące siłę i wyższość stanowiska oraz przezorność i przenikliwość. W prawej części transeptu: ołtarz wczesnobaro-kowy 1642 z bogatą ornamentyką i obrazem Sw. Anny z okresu malarstwa cechowego w tle widok kościoła z XVII w., ołtarz barokowy 1730 z krucyfiksem oraz chrzcielnica klasycystyczna z 1819 r. W narożnika ława kolatorska , w formie zbliżona do stall, ozdobiona herbami Łodzią, Dąbrowa, Nałęcz i Leliwa. W nawie po lewej nagrobek Jana Opalińskiego zm. 1695 i żony jego Zofii, teściów króla Stanisława Leszczyńskiego, wystawiony w 1748 r., z portretami zmarłych ozdobiony m.in. figurami niewolników tureckich. Pod chórem wisi obraz przedstawiający Krzysztofa Opalińskiego na katafalku, namalowany ok. 1660 r. W kruchcie niewielki pomnik M. Sczanieckiej koniec XVIII w.
Przed kościołem stoi rokokowa figura Matki Boskiej z piaskowca 1799. Na dziedzińcu fragment murowanego ogrodzenia i brama z XVIII w. Z przeciwnej strony kościoła plebania odbudowana po pożarze w 1817 r. z wykorzystaniem murów dawnego klasztoru bernardynów.
Z kościoła udajemy się na Rynek, przechodząc przez Potok Jaroszewski, odprowadzający wody Jez. Jaroszewskiego do Warty. Rynek – podobnie jak przed wiekami – jest centrum miasteczka. Zmieniło się tylko jego oblicze. Obecna jego zabudowa w większości pochodzi z niezbyt odległych czasów część tylko zbudowana została po pożarze miasta w 1817 r.. Na narożniku Rynku i ul. 8 Stycznia data oswobodzenia miasta
w powstaniu wielkopolskim stał do 1817 r. kościół pararfialny. Pośrodku Rynku wznosi się pomnik, odsłonięty w 1967 r., dla uczczenia bojowników o wolność i demokrację. Na budynku nr 4 tablica upamiętniająca siedzibę pierwszej szkoły rybackiej 1939 r. w Polsce. Przy prowadzącej na zach. ul. 8 Stycznia, nad Wartą, znajduje się dawny zbór ewangelicki z XVIII w. o konstrukcji szachulcowej. Na budynku Urzędu Miasta wmurowana tablica z okazji 600-lecia istnienia miasta, a na budynku nr 20 – Leśnictwa – tablica upamiętniająca pobyt w 1945 r. marszałka G. Żukowa dowódcy I Frontu Białoruskiego przed operacją berlińską.
Ulica Mostowa na pn. od Rynku wiedzie na przedmieście Piaski. Betonowy most, nad terasą zalewową, zbudowany w latach 1905-1910, jest jedną z pierwszych konstrukcji tego typu w Wielkopolsce.
W stronę wsch. od Rynku wiedzie ul. Zamkowa, która ongiś wiodła do zamku. Zamek istniał w Sierakowie zapewne już w XIII w., bowiem w dokumentach z XIV w. dowiadujemy się o budowie nowego zamku. Pierwotnie drewniany, później murowany – był w XVII w. olśniewającą rezydencją Opalińskich.
Zamek spalił się w 1817 r. Dziś pozostały po nim mury tzw. lodowni, czerwonego budynku przypominającego fort, oraz resztki fos.Drogą wiodącą wzdłuż rzeki dojdziemy do zabudowań Państwowego Stada Ogierów zwiedzanie dozwolone po uprzednim zgłoszeniu. Stado Ogierów jest obecnie największym spośród 13 istniejących na terenie kraju. Żyje tutaj ok. 160 ogierów, utrzymywanych dla celów hodowlanych. W Stadzie przeważają ogiery typu wielkopolskiego. Zabudowania Stada, postawione na planie podkowy, pochodzą z 1829 r. Do ich budowy użyto cegły gotyckiej z rozbieranego zamku. Dawny plac – dziś budynek administracyjny – pochodzi z ok. 1890 r. Przed nim rosną dwa piękne okazy tuj – żywotnika zachodniego, a pośrodku placu – 4 okazałe dęby, między nimi głaz z tablicą upamiętniającą 150-lecie Stada. Od strony wsch. przylega do zabudowań Stada park
założeniu krajobrazowym z początku XIX w., z urozmaiconym drzewostanem. Rośnie tu m.in. ok. 700-letni dąb.
Wychodząc ze Stada na pd. dojdziemy do stadionu – dawnego hipodromu – gdzie wśród świerków tuż przy szosie wronieckiej leżą dwa głazy narzutowe z wyrytymi imionami zwycięskich koni sierakowskich, biorących udział w wyścigach na torze poznańskim w latach 1896-1911. Napisy na nich są już mocno zatarte
trudne do odczytania. Tutaj też, przy ul. Wronieckiej, znajdują się nowe budynki Technikum Rybackiego, wzniesione w 1966 r. jako szkoła -Pomnik Tysiąclecia Państwa Polskiego ze składek członków Polskiego Związku Wędkarskiego. Technikum to powstało w 1939 r., a obecnie istnieje jako jedyna szkoła tego typu w kraju. Obok Technikum znajduje się Zasadnicza Szkoła Rybacka im. Kazimierza Siły-Nowickiego polskiego przyrodnika, twórcy klasyfikacji rybackiej i założyciela Rybackiego Towarzystwa Krajowego w Krakowie i Szkoła Rolnicza. Na gmachu szkoły znajduje się pamiątkowa tablica.

Sieraków

Miasto położone na tarasie doliny Warty, przy ujściu do niej Potoku Jaroszewskiego. Centrum miasta leży na lewym brzegu rzeki, na prawym natomiast – na wydmach, na skraju Puszczy Noteckiej – znajduje się przedmieście Piaski. 5200 mieszkańców. Siedziba Urzędu Miasta i Gminy woj. poznańskie.
Początki Sierakowa sięgają zamierzchłych czasów. Znaleziska archeologiczne wskazują na istnienie tutaj osady już w epoce kamiennej. Na Warcie koło Sierakowa znajdował się bród, przez który przebiegała droga handlowa z Poznania na Pomorze. Przy brodzie powstał najprawdopodobniej gród wczesnośredniowieczny położony na tzw. wyspie zamkowej, gdzie później zbudowano zamek. W XIII w. przez Sieraków przechodził szlak handlowy łączący Poznań z Drezdenkiem, Santokiem i dalej ze Szczecinem. Nazwa miasta pochodzi od imienia jego dawnego właściciela Sieraka słowo pochodzenia starosłowiańskiego, oznaczające biedaka, sierotę. Stąd Syrakowo 1388, Sierakowo 1397, Sieraków od 1580 r.. Prawa miejskie nadane w końcu XIV w. przez Kazimierza Wielkiego. Pierwszymi właścicielami miasta byli Nałęczowie część rodu, która tutaj osiadła przyjęła nazwisko Sierakowskich. W XIV w. powstał zamek, przez rzekę przerzucono most, istniał już kościół. W 1416 r. Władysław Jagiełło odnowił przywilej lokacyjny na prośbę Dobrogosta, ówczesnego właściciela miasta. W XV w. powstała szkoła parafialna, której absolwenci wędrowali po dalsze nauki nawet do Krakowa. W 1450 r. Sieraków przeszedł w ręce wojewody poznańskiego Łukasza Górki. Jego następca – biskup poznański Uriel Górka – zbudował szpital i kościół pod wezwaniem św. Ducha. W XV w. powstała tu królewska komora celna, jedna z pięciu w Wielkopolsce, mająca prawo.poboru cła od kupców zagranicznych. Później nabył miasto 1591 – wraz z dobrami 14 wsi – kasztelan rogoziński, późniejszy wojewoda poznański, Piotr Opaliński. Okres panowania Opalińskich należy do szczególnie pomyślnych w dziejach miasta. Rozpoczętą przez Piotra Opalińskiego budowę kościoła bernardyńskiego skończył jego syn Krzysztof, który obdarzył miasto licznymi przywilejami. W połowie XVII w. istniały tutaj drukarnia oraz teatr, a w 1649 r. zostało otwarte gimnazjum, z którym współpracował wybitny pedagog czeski Jan Amos Komeński. W Sierakowie Krzysztof Opaliński napisał Satyry albo przestrogi dla naprawy rządu i obyczajów w Polsce należące, które zapewniły mu sławę literacką. W 1658 r. już po śmierci Krzysztofa odwiedził miasto król Jan Kazimierz. Przedostatnią dziedziczką Sierakowa z rodu Opalińskich była Katarzyna, żona Stanisława Leszczyńskiego. Córka Leszczyńskiego Maria wniosła miasto w wianie królowi francuskiemu Ludwikowi XV. W 1752 r. kolejnym właścicielem Sierakowa został Henryk Bruhl – minister króla Augusta III. W XVIII w. miasto liczyło ok. 1200 mieszkańców. W końcu tego wieku właścicielem Sierakowa został Łukasz Bniński.
W 1793 r. Sieraków był jednym z dwu miast z Wielkopolsce z Kargowa, gdzie wkraczające po drugim rozbiorze Polski wojsko pruskie napotkało zbrojny opór. Szalejący -w 1817 r. pożar prawie zupełnie zniszczył wszelkie zabudowania. Miasto w tym czasie po raz ostatni zmieniło właściciela, przechodząc w ręce króla

pruskiego. W 1829 r. założono stadninę koni. Wiek XIX był okresem intensywnej akcji germanizacyjnej. Akcja ta nie przyniosła spodziewanego przez Niemców rezultatu i choć powstanie w 1848 r. zostało stłumione, w 1918 r. uformował się w Sierakowie oddział powstańczy, który przy pomocy powstańców z Pniew i Szamotuł oswobodził miasto i brał udział w walkach pod Kolnem i Zatomiem. Z chwilą pobudowania głównych linii kolejowych z pominięciem Sierakowa, upadła jego rola jako ośrodka handlowego. Słaby przemysł cegielnie, wapienniki nie wywarł większego wpływu na oblicze miasta. W latach międzywojennych Sieraków zaczął coraz bardziej odgrywać rolę ośrodka wczasowego. W czasie II wojny światowej znajdował się tu inspektorat AK, obejmujący swym zasięgiem pn.-zach. Wielkopolskę.Obecnie Sieraków jest najbardziej znaną miejscowością wczasową Wielkopolski. Powstały po 1960 r. ośrodek wczasowy nad Jez. Jaroszewskim posiada restaurację, parking, kemping międzynarodowy, pole namiotowe oraz piękną plażę. Na jego zapleczu powstało miasteczko domków wczasowych, liczące obecnie ok. 200 obiektów. Ośrodek jest we władaniu Ośrodka Sportu i Rekreacji w Poznaniu, natomiast większość domków pobudowały dla swoich pracowników rozmaite przedsiębiorstwa, głównie z Poznania. Na porośniętym lasem wzgórzu na pn.-wsch. brzegu Jez. Jaroszewskiego, rozłożył się – powstały w latach trzydziestych i później rozbudowany – ośrodek wyszkolenia sportowego, administrowany obecnie przez Zarząd Główny TKKF w Warszawie jako ośrodek wczasów rekreacyj-no-sportowych. Posiada on własną plażę oraz pełne zaplecze noclegowe i gospodarcze, dysponując ok. 400 miejscami. W sąsiedztwie stacji kolejowej znajduje się ośrodek wczasów wagonowych, przeznaczony dla ok. 500 osób, do którego przyjeżdżają na wypoczynek kolejarze z całego kraju. Ośrodek ten posiada własną plażę nad Jez. Lutomskim.
Obok centrum wczasowego Pojezierza, Sieraków jest również ośrodkiem przemysłowym. Przy stacji kolejowej położone są nowoczesne hale Huty Szkła. Tartak i stolarnia produkują tarcicę i stolarkę budowlaną dla potrzeb budownictwa. Dla budownictwa pracuje również miejscowa cegielnia. Odzież produkuje spółdzielnia dziewiarska „Modex”, zakład przetwórczy „Las” – wyroby z drewna. Na użytek lokalny pracuje młyn i mleczarnia. Dużo’ popularności przysparza miastu Państwowe Stado Ogierów. W Sierakowie znajduje się szkoła podstawowa, Szkoła Rolnicza oraz – jedyne w kraju – Państwowe Technikum Rybackie, kształcące techników rybactwa śródlądowego.

Pszczew

Wieś letniskowa, położona w rynnie jeziornej nad Jez. Miejskim zwanym też jez. Kochie, w pobliżu dwu innych jezior: Szarcz, przylegającego od pn. i Chłop – od pd. Nad osadą dominuje od pd. wysokie wzgórze, wznoszące się 101 m n.p.m. Wysoka Góra. Przez wieś biegnie szosa Międzyrzecz-Gorzycko do szosy T-8. Siedziba Urzędu Gminy.

Od zamierzchłych czasów długa rynna jeziorna, ciągnąca się od Kopanicy k. Wolsztyna aż po Wartę, stanowiła znaczną przeszkodę naturalną w komunikacji. Tylko kilka miejsc nadawało się tutaj do przeprawy. Jednym z nich był przesmyk między jeziorami Chłop i Miejskim w Pszczewie. Tędy wiódł we wczesnym średniowieczu trakt, zwany frankfurckim lub lubuskim. Tędy wędrowali kupcy ze wschodu na zachód, tędy wiele razy wdzierały się do Polski zaborcze wojska. Siady osadnictwa ciągłego w Pszczewie i jego najbliższej okolicy sięgają okresu rzymskiego. W odkrytej z tego okresu osadzie znaleziono pozostałości, świadczące o wytopie żelaza tzw. dymarki, tj. prymitywne piece hutnicze. Prowadzone w latach 1956-1959 prace wykopaliskowe pozwoliły odtworzyć system obronny, zabezpieczający przejście przez linię jezior. Główną warownią był gród, położony na półwyspie wrzynającym się w Jez. Miejskie od wsch. dziś półwysep Katarzyna. Otoczony był wałem drewnianym, wzmocnionym dodatkowo drewnianym zasiekiem. Na terenie grodu znaleziono duże ilości ceramiki, szczątki obuwia, narzędzia itp. Przy tym grodzie powstało podgrodzie, którego mieszkańcy trudnili się hutnictwem. Gród ten istniał zapewne od IX lub X do XII w., kiedy został zniszczony później już go nie odbudowano. Zniszczenia dokonała najprawdopodobniej wyprawa wojenna Fryderyka Rudobrodego w 1157 r., która dotarła aż pod Poznań. Drugi gród wznosił się na zach. brzegu jeziora – opodal dzisiejszego kościoła. Również i przy nim istniało podgrodzie, stanowiące zwarty kompleks osadniczy. Oba grody stanowiły bardzo ważne ogniwo w systemie obronnym pierwszych władców Polski. Na zapleczu Pszczewa znajdowały się grody położone na pd., broniące przejścia w Rybojadach. W oparciu o pszczewskie przejście powstał i rozwinął się w X w. ważny gród Piastów – Międzyrzecz. Pomimo zniszczenia grodu w XII w., Pszczew wcale nie stracił na znaczeniu. Trakt lubuski jeszcze długie wieki właśnie tutaj przekraczał bagnistą rynnę jeziora. Dopiero od niedawna główna szosa wiedzie przez Trzciel, a linia kolejowa przecina rynnę jeziora w Zbąszyniu. Od 1259 r. Pszczew stanowił własność biskupów poznańskich. W końcu tego wieku ustanowiono tu archidiakonat dzielony początkowo z Wronkami, obejmujący 60 parafii i sięgający aż po Odrę uposażeniem archidiakonii pszczewskiej był wtedy Giecz k. Poznania. Kazimierz Wielki w 1350 r. obdarzył osadę przywilejami, a przed 1412 r. Pszczew otrzymał prawa miejskie. Szkoła istniała w mieście od
1640 r., a szpital założył w 1566 r. biskup poznański Adam Konarski. W końcu XVIII w. miasto liczyło 581 mieszkańców. Po drugim rozbiorze Polski dobra pszczewskie zajął rząd pruski, sprzedając je obszarnikom niemieckim. W połowie XIX w. miasto liczyło 1810 mieszkańców. Pobudowanie linii kolejowych i dróg bitych omijających Pszczew przyczyniło się do jego upadku, aż do utraty praw miejskich włącznie w 1945 r..
Dla przeciwstawienia się akcji germanizacyjnej w 1877 r. powstał polski Bank Ludowy, który działał do 1939 r. Tworzyły się polskie organizacje społeczne i kulturalne. Do 1920 r. Pszczew znajdował się w granicach Wielkiego Księstwa Poznańskiego na równi z całą Wielkopolską, dopiero Traktat Wersalski oderwał wieś od Macierzy, przydzielając ją do Niemiec. Przed II wojną światową Pszczew był jednym z ośrodków polonijnych na terenie tzw. Pogranicza. Również okoliczne wsie zamieszkiwała polska ludność. W 1923 r. powstał w Pszczewie oddział Związku Polaków w Niemczech. W 1939 r. hitlerowcy aresztowali działaczy polskich i osadzili w więzieniach. Kilku zginęło w obozach koncentracyjnych. Armia Czerwona oswobodziła wieś 29 I 1945 r.
Dziś Pszczew jest spokojną osadą; ożywia się nieco latem, wraz z napływem wczasowiczów i turystów. Obok rolnictwa ludność znajduje tu zatrudnienie W kilku drobnych zakładach przemysłowych: tartaku, zakładzie wikliniarskim, gorzelni i ośrodku maszynowym; a także w Państwowym Gospodarstwie Rolnym.
Zwiedzanie. St. kol. położona jest na pn. „przedmieściu” Pszczewa – Jezierniku, nad jez. Szarcz. Jezioro Szarcz pow. 179 ha posiada bardzo dobre warunki do kąpieli. Znajduje się tutaj plaża i kemping. Idąc ze stacji do centrum mijamy zakład wikliniarski i tartak. Zakład wikliniarski przerabia rocznie ok. 700 t wikliny, a ok. 40% produkcji przeznacza się na eksport. Tartak przeciera rocznie 20 000 ms drewna. Za tartakiem, przy ul. Sikorskiego, w XIX w. znajdowała się słynna pszczewska „szkoła oszustów”. Oprócz edukacji adeptów tej sztuki produkowano tu różne narzędzia złodziejskie. Opowiada się w Pszczewie np. o złotym skarbie skradzionym w Berlinie, przechowywanym w czasie poszukiwań w mieście w garnkach… pod gotującymi się ziemniakami. Po drugiej stronie ul. Sikorskiego – szkoła -Pomnik Tysiąclecia, oddana do użytku w 1964 r. w niej mieści się schronisko młodzieżowe. Ul. Sikorskiego biegnie wzdłuż zach. brzegu Jez. Miejskie pow. 67 ha, głęb. 18,6 m. Nad jeziorem wznosi się – porośnięte krzewami bzu – stożkowe grodzisko wczesnośredniowieczne. Obwód jego stożka u podstawy wynosi ok. 120 m, wysokość nad taflą jeziora – ok. 20 m. Na szczyt stożka prowadzi droga w kształcie ślimacznicy. Grodzisko nazywane jest „Szwedzkim Okopem”. Z jego wierzchołka roztacza się rozległy widok na jezioro.
Nieco dalej wznosi się na małym wzgórzu kościół. Pierwszy kościół istniał najprawdopodobniej już od XIII w. przy obecnej drodze do Swiechocina. W 1446 x. biskup Andrzej z Bnina fundator wielu kościołów w Wielkopolsce zbudował nowy budynek w stylu gotyckim. Po zniszczeniu w latach 1632-54 biskup Szołdi-ski postawił budowlę w stylu późnorenesansowym. Przebudowa kościoła w końcu XIX w. pozbawiła go stylowego charakteru. W jednonawowym wnętrzu częściowo barokowe wyposażenie i obrazy z XVII w. Cennym zabytkiem jest obraz Matki Boskiej wśród aniołów z warsztatu poznańskiego, malowany na płótnie ok. 1630 r. W prawym bocznym przedsionku kościoła znajduje się tablica pamiątkowa ku czci mieszkańców Pszczewa, poległych na frontach I wojny światowej, wskazująca na znaczną przewagę polskich nazwisk. W ogrodzie plebańskim rosną stare drzewa: lipy i wiązy. Plebania barokowa z XVIII w. Nie opodal kościoła – dom ul. Sikorskiego 13, w którym w latach 1877-1939 mieścił się polski Bank Ludowy. Fakt ten upamiętnia tablica.
Następnie dochodzimy do prostokątnego Rynku – centrum dawnego miasteczka. Do dziś zachował się jego wydłużony kształt, narzucony warunkami naturalnymi od zach. miasteczko otoczone było podmokłymi łąkami, od wsch. zaś – jeziorem. Dom nr 71 zbudowany został w XVIII w. Pośrodku Rynku stoi w otoczeniu lip figura Sw. Józefa, ustawiona w 1899 r. przer ludność polską dla przeciwstawienia się akcji ustawienia niemieckiego pomnika cesarza Wilhelma. Naprzeciw budynku Urzędu Gminy leży głaz pamiątkowy, ustawiony w 1964 r. dla uczczenia bohaterów poległych w walkach o polskość.
Idziemy w kierunku pd. ul. Poznańską, z zabudową z przełomu XIX i XX w. Dalej ul. Zamkową mijamy po prawej ukrytą wśród starych drzew figurę Sw. Wojciecha z 1774 r., upamiętniającą miejsce dawnego kościoła. Na wzniesieniu mieszczą się zabudowania PGR-u. Drzewostan znajdującego się tu parku z przełomu XVIII i XIX w. jest bardzo urozmaicony. Rosną w nim wiązy, dęby, lipy, modrzewie, topole, platan. Dwór z początku XIX w. przebudowany w 1954 r.. W kierunku zach. widoczna jest Góra Szubie-nicza, położona w widłach dróg do Trzciela i Międzyrzecza. Z Góry tej rozległy widok na Pszczew i okolicę. Idąc od PGR-u drogą dalej na pd. dochodzimy po 1,5 km nad jez. Chłop. Skręcając z ul. Poznańskiej przed zabudowaniami PGR-u w lewo w ul. ZBoWiD, wysadzoną grubymi kasztanowcami, a potem drogą polną na rozwidleniu dróg Wzgórze Sw. Wojciecha – miejsce cmentarza, na którym grzebano ofiary epidemii; znajdują się tam stare nagrobki – krzyże Żeliwne – z XIX w. dochodzi się do półwyspu Katarzyna, wrzynającego się w Jez. Miejskie. Tutaj znajdowało się stare grodzisko pszczewskie. Do dziś widoczne są tam liczne zagłębienia – pozostałości po pracach archeologicznych z 1956 r. opisanych wyżej.

Pniewy

Miasto liczące 5200 mieszkańców, położone na pd. od wzgórz moreny czołowej nad jez. Pniewy, na wysokości ok. 96 m n.p.m. Szosa główna – międzynarodowa E-8: Warszawa-Poznań-Świecko-Berlin oraz szosa T-8: Pniewy-Skwierzyna-Kostrzyn n. Odrą. Szosy lokalne do Wronek z odgałęzieniem do Szamotuł oraz do Łężeczek.Nazwa miasta pochodzi najprawdopodobniej od pni pozostałych na miejscu żerowania bobrów, pni barci pszczelich lub pni stanowiących obwarowanie grodu. W okolicy miasta człowiek osiedlił się bardzo dawno – jak wskazują na to dokonane odkrycia archeologiczne – już w epoce kamiennej. Nad jeziorem do dziś oglądać można tzw. okopy szwedzkie, będące pozostałością dawnego grodu wczesnośredniowiecznego. W tej części miasta zbudowano iteż później zamek.
W 1256 r. Pniewy stanowiły własność Nałęczów i za ich przyczyną w XIV w. otrzymały prawa miejskie. Stąd wywodziła się rodzina Pniewskich. W XV i XVI w. miasto – leżące ma ważnym szlaku handlowym Poznań-Frankfurt dynamicznie się rozwijało. Zbudowane zostały mury obronne z dwiema bramami – Poznańską i Lwówecką. Za murami – nad jeziorem – stał zamek. W 1507 r. miasto przeszło w ręce PotulicMoh, a następnie innych rodów. Do naj znaczniejszych cechów w tym czasie należał cech sukienniczy i garbarski. W XVI w. istniała tu szkoła. W XVII w. wojny szwedzkie oraz coraz większe uzależnienie gospodarki miasta od właścicieli, spowodowały stopniowy jego upadek. W końcu XVIII w. miasto liczyło 822 mieszkańców. W 1793 r. zostało włączone do Prus. Prusacy przystąpili do akcji gerrnanizacyjnej, wykupując okoliczne majątki z rąk polskich. Przez Pniewy przeprowadzono tzw. trakt berliński – łączący Poznań z Berlinem – którym kursowała poczta ‚konna. Miasto ciągle rozbudowywało się, osiągając w 1841 r. 1850 mieszkańców. W tym czasie rozebrano bramy i mury miejskie. W 1848 r. wielu mieszkańców Pniew przebywało w obozie powstańczym w Dobro je wie. Prusacy biczowali za to na Rynku pojmanych zakładników. Upadek powstania nie osłabił ducha polskiego: w ślad za intensywną akcją germanizacyjną rozwijał się żywioł polski. W 1883 r. powstał Bank Ludowy, w 1895 r. – Spółdzielnia „Rolnik”. Na początku XIX w. miały tu miejsce strajki szkolne.
Miasto uzyskało wolność samorzutnie już w dniu 20 XII 1918 r. Powstańcza drużyna pniewska przyczyniła się także do oswobodzenia Lwówka i Sierakowa, a później wzięła udział w walkach pod Kolnem, Kamionna i Zbąszyniem.
W dniu 27 I 1945 r. Pniewy, unikając zniszczeń, zostały oswobodzone przez Armię Radziecką. Powrót do Polski Ziem Zachodnich spowodował intensywny rozwój miasta, które znalazło się w rozwidleniu dwu bar-_ dzo ruchliwych dróg: do Szczecina i Berlina. W ostatnich latach zbudowano kilkaset domków jednorodzinnych i kilka bloków mieszkalnych. Obecnie miasto posiada 2 tartaki, duży młyn, elewator zbożowy, mleczarnię, zakłady metalowe, gazownię. Głównym zakładem jest zbudowana w latach 1972-75 fabryka urządzeń do mechanicznego oczyszczania ścieków – oddział poznańskiego „Powogazu”. Fabryka zatrudnia ok. 1000 osób. W mieście znajduje się szkoła podstawowa, liceum, Technikum Gospodarcze oraz Zasadnicza Szkoła Gospodarcza. Herb miasta w obecnej postaci znany jest od XVI w.
Zwiedzanie miasta. Przy ul. Poznańskiej 11 znajduje się budynek starej poczty, zbudowany w 1830 r., a w sąsiedztwie dawny hotel i zajazd z poł. XIX w., zwieńczony neorenesansową attyką i wieżą. Do końca XIX w. był tu punkt zmiany koni pocztowych, hotel i gospoda dla podróżnych. Przy ul. Poznańskiej 20 znajduje się „Powozównia Wielkopolska”, gdzie eksponowane są różnego rodzaju pojazdy konne naprawiane i budowane w warsztacie M. Bogajewicza. Przy ul. Dworcowej 16 znajduje się jeden z nielicznych w Polsce warsztat zajmujący się rekonstrukcją starych powozów i budową nowych według dawnych wzorów, prowadzony przez inż. M. Bogajewicza. Tutaj zrekonstruowane zostały m.in. powozy z muzeum w Łańcucie i powstały liczne powozy – rekwizyty w filmach. Przy ul. Dworcowej na cmentarzu znajduje się wspólna mogiła 14 powstańców, poległych w 1919 r. w walkach pod Kamionna i Zbąszyniem. Przy skrzyżowaniu ul. Świerczewskiego i Międzychodzkiej d o m z XIX w., ozdobiony dwoma kolumnami przy wejściu. Na domu po przeciwnej stronie ulicy tablica z zarysem dziejów miasta. Na rozwidleniu ulic Mickiewicza i A. Lampego pomnik ku czci bojowników o wolność, ofiar hitleryzmu lat 1939- -1945 projektu J. Sobocińskiego, odsłonięty 1 IX 1968 r. Z dawnego starego miasta zachował się owalny kształt głównych ulic, kwadratowy Rynek oraz nieliczne domy z początku XIX w. Dawny wygląd miasta przypominają uliczki: Środkowa, Kowalska i Ogrodowa. Na domu przy Rynku 5 tablica upamiętniająca miejsce obrad w 1918 r. Rady Ludowej Pniew oraz dowództwa oddziału powstańczego.
Do zachodniej strony Rynku przylega kościół zbudowany w XV w. w stylu gotyckim, na miejscu poprzedniego – najprawdopodobniej drewnianego. W jego południowej ścianie znajduje się szereg dołków wierconych w cegle. Są to pozostałości po tzw. świdrze o-gniowym służącym do krzesania obrzędowego ognia w Wielką Sobotę. Według różnych legend są to ślady pozostawione przez pątników pokutujących w ten sposób za swoje… grzechy, według innych przez średniowiecznych „pigularzy”, używających utartego proszku jako leku. Dołki te są bardzo popularne w gotyckich kościołach Wielkopolski. W ostatnich latach kościół był kilkakrotnie restaurowany. Od pd. przylega kruchta z XVI/XVII w. z późnorenesansowym szczytem oraz pięciokondygnacyjna wieża. Wyposażenie wnętrza w większości barokowe i rokokowe. M. in. w ołtarzu głównym obraz według Rubensa Męczeństwo św. Wawrzyńca XVIII w., ołtarze i ambona z XVIII w. Późnogotyoka jest kropielnica w kształcie kielicha. Dziedziniec kościelny otoczony jest kamiennym murem z dużą bramądzwonnicą z początku XVIII w.
W drodze do pałacu mijamy barokowy kościółek, zbudowany w 1785 r. Jest to dawny kościół szpitalny, stojący na przedmieściu lwóweckim. Odnowiony w 1926 r. posiada wyposażenie wnętrza .rokokowe min. ołtarz, ambona, krucyfiks. Przy szosie lwóweckiej znajduje się pałac, zbudowany na miejscu starszego dworu po 1754 r. w stylu barokowym dla Władysława Szołdrskiego – w planie jako kopia pałacu w Czempiniu. Od strony wsch. posiada 3 ryzality zwieńczone barokowymi szczytami z herbami, na środkowym – herb Łodzią i błędna data budowy, a nad tym „ozdoba” w postaci bocianiego gniazda. Przed wejściem do pałacu rosną dwa ładne okazy cisów. Obecnie w pałacu znajduje się Liceum Ogólnokształcące. Naprzeciw’ pałacu obelisk postawiony dla uczczenia żołnierzy radzieckich, poległych w walkach o miasto. Za pałacem – przy szosie – wznoszą się zabudowania PGR-u.
Na zach. od pałacu rozciąga się w stronę jeziora park miejski pow. ok. 20 ha, o założeniu krajobrazowym z końca XVIII w., w którym przeważają drzewa liściaste: lipy, buki, dęby i klony. Główna alejka parkowa, wysadzana lipami, doprowadza do stożkowego grodzi-s k a, zwanego „Szwedzkimi Górami”. Obok głównego stożka zachowały się fragmenty fosy. Średnica stożka u dołu ma 60 m, a u góry – 20 m.
Przy ul. Jeziornej, nie opodal ul. Międzychodzkiej, znajduje się nad jeziorem kąpielisko miejskie.
Jezioro Pniewy jest jednym z najwyżej położonych jezior na Pojezierzu. Powierzchnia jego 57 ha leży na wysokości 94 m n.p.m. Wypływa z niego rzeka Mogilnica, wpadająca pod Kościanem do Obry. Wody jeziora są zanieczyszczone ściekami miejskimi z Pniew.

Okolice Międzychodu

Silnym akcentem w krajobrazie okolic Międzychodu jest dolina Warty. Rzeka płynie tu dużymi zakolami wśród rozległych łąk. Od pn. pod miasto podchodzą sosnowe lasy Puszczy Noteckiej. W lasach tych ukrytych jest kilka jezior, m.in. Mierzyńskie i Radgoskie. Dalej, ok. 8 km od miasta piętrzą się wysokie wydmy, tworząc zagmatwany labirynt wzgórz i dolin. Pd. okolice miasta urozmaicone są licznymi wzgórzami, jeziorami i dolinami potoków. Na szczególną uwagę zasługują tu okolice Kolna 3 jeziora, grodziska, rezerwat, Dormowa wysokie wzgórza, jeziora, dolina strumienia, Kamionnej głęboka dolina Kamionki i Muchocina lasy i liczne jeziora.
Międzychód Ustronie. 4 km na pn. od Międzychodu, w lasach Puszczy Noteckiej, nad jez. Mierzyńskim, opodal szosy Międzychód-Drezdenko położony jest ośrodek wczasowy Międzychód Ustronie. Powstał on w latach 1965-70 i obecnie należy do najładniejszych i największych obiektów tego typu w Wielkopolsce. Na terenie ośrodka znajdują się liczne kolonie domków wczasowych różnych zakładów pracy z Poznania, Łodzi i innych miast, oraz domki wczasowe Gorzowskiego Przedsiębiorstwa Turystycznego „Warta-Tourist”, który jest głównym gospodarzem „Ustronia”. Jednocześnie może tutaj wypoczywać 1300 osób, w tym ponad 200 osób korzystających z ogólnodostępnej bazy noclegowej. Wszystkie domki są murowane i posiadają instalację elektryczną, a większość ma doprowadzoną wodę i kanalizację. Położone wśród lasu domki wczasowe udanie wkomponowane są w środowisko naturalne. Nad Jez. Mierzyńskim położone jest rozległe kąpielisko z wydzielonymi basenami, pomostami, piaszczystą plażą oraz przystanią i wypożyczalnią kajaków, rowerów wodnych i łodzi. Zaplecze ośrodka stanowią dwie restauracje, sklep spożywczy, nabiałowy, kioski: owocowo-warzywny, „Ruch” i nabiałowy, rożen, bar na plaży, poczta i parking. Bezpośrednio do ośrodka docierają liczne autobusy PKS do przystanku Mierzyn – w centrum ośrodka, łączące go z Międzychodem, Poznaniem i Drezdenkiem.
Jezioro Mierzyńskie pow. 47 ha, głęb. 7 m. Posiada urozmaiconą linię brzegową, a kształtem nieco przypomina rogala. W pn.-wsch. części z wód jeziora wynurza się niewielka wyspa porośnięta pięknym mieszanym starodrzewem. W dużej części jezioro otoczone jest lasami Puszczy Noteckiej. Przy zach. brzegu położona jest wieś Mierzyn, przy wsch. ośrodek wczasowy Międzychód Ustronie. Przy brzegu pn. znajduje się ładnie zlokalizowany ośrodek wczasowo-szkoleniowy organizacji młodzieżowych i Uniwersytet Ludowy. Ośrodek jest bogato wyposażony w urządzenia i sprzęt turystyczno-rekreacyjny. Posiada m.in. saunę.
Mierzyn. Rozrzucona wśród enklaw leśnych wieś, położona na skraju doliny Warty. Mierzyn jest wsią „olęderską”, powstałą w 1695 r. dla karczunku i uprawy gruntów wydartych Puszczy. W 1951 r. odkryto na terenie wsi ślady osady z końca epoki brązu oraz osady z okresu rzymskiego. W dziesięciu ziemnych jamach i ich sąsiedztwie znaleziono naczynia różnej wielkości, ciężarki do warsztatów tkackich oraz narzędzia.
Jezioro Radgoskie pow. 47 ha, wys. 33 m n.p.m. posiada brzegi w większości piaszczyste, w wielu miejscach nie zarośnięte, łagodny spad – w sumie dobre warunki do kąpieli.
Radgoszcz. Wieś leżąca nad Jez. Radgoskim, na skraju doliny Warty, 5 km na pn. od Międzychodu, 1,5 km na pn. wsch. od ośrodka wczasowego. W XIV w. należała do cystersów z Bledzewa. Ze wzgórza – 54 m n.p.m., przy którym rozłożyła się wieś, widać panoramę doliny Warty z Międzychodem oraz wzgórza morenowe dalej na południe. We wsi zachowało się szereg budynków o konstrukcji szachulcowej i zrębowej m.in. dom nr 17, stojący przy głównym placu w centrum wsi. 1,1 km na pn. wsch. od Radgoszczy, przy drodze do Kaplina, w lesie, znajdują się dwie samotne mogiły jeńców radzieckich, zastrzelonych w czasie ucieczki z obozu. W październiku 1973 r. przy mogiłach odsłonięto pamiątkową tablicę.Warta pod Międzychodem tworzy duże zakole o średnicy prawie 4 km. Na zach. od miasta zmienia nurt na południkowy, zbliżając się w bezpośrednie sąsiedztwo Jez. Mierzyńskiego. Szeroka, pokryta łąkami, obramowana lasami dolina rzeki ma wiele uroku. Przechadzkę nad Wartą rozpoczynamy przy kąpielisku ośrodka 0,0 km. Dróżką nad jeziorem podążamy na zach. Po dojściu do szerokiego traktu Międzychód–Wiejce 1,0 km mały odcinek idziemy w prawo, a potem opuszczając trakt drogą polną na pd. dochodzimy do walów przeciwpowodziowych i dalej wśród ląk nad Wartę 1,6 km. Po ok. 500 m w górę rzeki skręcamy w lewo i idąc przez łąki, a potem lasami na pn. wsch. przecinamy ponownie trakt i duktami oraz dróżkami leśnymi dochodzimy do ośrodka wczasowego ok. 4,0 km.Od kąpieliska 0,0 km nad jeziorem jak przechadzka M-l idziemy do traktu Międzychód-Wiejce. Traktem dochodzimy do wsi Mierzyn 1,3 km. Po ok. 1 km przez wieś, przy kapliczce za zakrętem drogi 2,2 km skręcamy w prawo i wędrujemy polną drogą w kierunku pn.-wsch. Po prawej widok na pn. zach. kraniec Jez. Mierzyńskiego. Na skraju lasu, opodal samotnych zabudowań 2,8 km skręcamy w prawo w dość szeroką drogę leśną, która doprowadza nas do bramy wjazdowej ośrodka wczasowo-szkoleniowego. Na terenie ładnie rozplanowanego ośrodka, powstałego etapami w latach 1968-72, mieści się m.in. Uniwersytet Ludowy. Nieco dalej, za przystankiem PKS Mierzyn Las 3,7 km i budynkami dawnego młyna Kużnik skręcamy w prawo, w drogę leśną, którą wiedzie szlak żółty i która doprowadza nas do ośrodka wczasowego 4,2 km.Do głazu pod Wiejcami :Ok. 4 km na zach. od Ustronia przebiega linia dawnej granicy państwowej, ustanowionej traktatem wersalskim. Pomiędzy wsią Mierzyn i Wiejcami – bezpośrednio przy drodze – znajduje się duży głaz narzutowy, przytransportowany przez lądolód skandynawski. Dłuższa od poprzednich trasa przechadzki obfituje w wiele ciekawych widoków. Początek wycieczki jak przy trasie 1 i 2. Od wsi Mierzyn cały czas idziemy głównym traktem. Mijamy zabudowania , skręcamy na zach. i wędrujemy na przemian przez łąki nadwarciańskie i leśne języki skraju Puszczy Noteckiej. Opodal samotnych gospodarstw 4,5 km należących do wsi Drzewce przecinamy dawną granicę. Nieco dalej w dolinie strumienia 5,9 km położone są zabudowania małej osady, niegdyś młyńskiej. Mijane po prawej dawne budynki niemieckiej straży granicznej obecnie zajmowane są przez zakład wychowawczy dla dzieci. Nie dochodząc do zwartego obszaru lasu osiągamy cel naszej wycieczki, położony po prawej stronie tuż przy drodze głaz narzutowy 6,3 km. Do Ustronia powracamy tą samą drogą. Można też pójść od dawnego młyna ok: 0,5 km na pn., a potem drogami leśnymi na wsch. Jest to wariant ciekawszy, lecz wymagający pewnej orientacji w terenie.

Międzychód

Miasto liczące 9000 mieszkańców. Położone w woj. gorzowskim, w dolinie Warty – pomiędzy rzeką a Jez. Miejskim zwanym także Kuchennym o pow. 45 ha. Węzeł linii kolejowych do Poznania, Szamotuł, Gorzowa, Międzyrzecza i Zbąszynia. Szosy Gorzyń-Drezdenko i Międzychód-Sieraków-Wronki, lokalne do Muchocina, Kolna, Skrzydlewa. Do 1975 r. miasto powiatowe w woj. poznańskim.
Tereny zajmowane przez dzisiejsze miasto, położone na przesmyku między Wartą a jeziorem, ze względu na swój obronny charakter i drogę handlową jaką była Warta, były bardzo dogodne do założenia osady. Sądząc po dużym zgrupowaniu grodzisk Muchocin, Gorzycko, Kolno, Bielsko, obszar ten był we wczesnym średniowieczu stosunkowo gęsto zaludniony. Znalezione na pobliskim wzgórzu duże cmentarzysko z epoki brązu potwierdza dawne tradycje osadnictwa okolic miasta. Istniejąca tu osada która nazwę wzięła od swego położenia między drogami, otrzymała prawa miejskie w XIV w. W 1378 r. nazwę miasta pisano Miezichodi władał nim starosta Domarat. Od połowy XV w. własność Ostrorogów. Pod koniec XVI w. zaczęto pobierać tutaj myto mostowe oraz cło od płynących Wartą statków. Od końca XV w. do 1497 r. miasto było w posiadaniu dwóch rodów: Ostrorogów i Skórów Obornickich z Gaju. W XVI w. Jan Ostroróg założył tzw. nowe miasto, którego centrum stanowił dzisiejszy pl.. Kościuszki. W 1597 r. na prawie 200 lat miasto przeszło w ręce Unrugów. Rodzina ta przyczyniła się do jego rozwoju, lecz jednocześnie – przez sprowadzenie kolonistów z Niemiec – do znacznego zniemczenia miasta i okolic. Pojawiła się w tym czasie niemieckanazwa miasta – Birnbaum, oznaczająca gruszę widniejącą w herbie według legendy, grusza taka rosła na rynku i rybacy wieszali na niej swoje sieci. Tu też w 1600 r. powstała jedna z pierwszych w Wielkopolsce gmin ewangelickich. Zachowała się kronika tego kościoła, dająca szereg informacji z przeszłości Międzychodu. Oto jej fragment opisujący wydarzenia w XVII w.
Koniec XVII i XVIII w. był okresem znacznego rozwoju sukiennictwa. Przeszło 70% mieszkańców Międzychodu trudniło się tym zawodem. Czynny był młyn z foluszem i farbiarnia. W 1671 r. powstało drugie tzw. nowe miasto, posiadające własny samorząd i jurysdykcję. Położone było ono na terenie dzisiejszego przedmieścia Lipowiec, tj. wzdłuż ul. Armii Czerwonej. W 1720 r. urodził się w Międzychodzie Jan Daniel Janocki – bibliotekarz Załuckiego, wybitny bibliograf, autor licznych prac o piśmiennictwie polskim zm. 1786.
Z chwilą przejścia miasta pod władanie pruskie stopniowo upadł przemysł sukienniczy, jednak nie’ spowodowało to upadku miasta. W 1811 r. Międzychód liczył 1679 osób, a w 1841 r. – 2637. W 1815 r. został stolicą dość znacznego powiatu, obejmującego jeszcze 4 miasta: Skwierzynę, Bledzew, Kamionnę i Sieraków. Na przełomie XIX i XX w. stał się węzłem kolejowym pierwszą linię – do Rokietnicy – zbudowano W 1887 r. i ośrodkiem lokalnego przemysłu głównie ceramicznego i kopalnictwa węgla brunatnego. W 1919 r. powstańcy wielkopolscy nie zdołali oswobodzić miasta
1 Międzychód wrócił do Polski w 1920 r. na mocy Traktatu Wersalskiego. W okresie międzywojennym . miasto – położone tuż przy granicy, pozbawione znaczniejszego przemysłu – znane było przede wszystkim jako ośrodek wczasowy i letnisko. 28 stycznia 1945 r. zostało oswobodzone przez oddziały 1 Armii Pancernej gen. Katukowa i 8 Armii gen. Czujkowa, nacierające po sforsowaniu Warty pod Obornikami w kierunku Międzyrzecza. Nieco później w mieście rozlokował się sztab I Frontu Białoruskiego marsz. G. Żukowa.
Dzisiejszy Międzychód jest ośrodkiem lokalnego przemysłu. Ma tu swoją siedzibę Nadleśnictwo i szereg jednostek gospodarczych. Młodzież uczęszcza do 9 szkół:
2 podstawowych, Liceum Ogólnokształcącego, Liceum Ekonomicznego, Technikum Spożywczego, Technikum Rolniczego, Wieczorowego Technikum Mechanicznego i 2 szkół zasadniczych.
Z zakładów przemysłowych na czoło wysuwają się Zakłady Przemysłu Owocowo-Warzywnego „Międzychód”, położone we wsch. części miasta, zbudowane w 1904 r. W sezonie pracuje tu ponad 600 osób. W zakładzie produkuje się 90 różnych wyrobów, z których’ 12 posiada krajowy znak najwyższej jakości. W ostatnich latach fabryka została znacznie rozbudowana. Produkcja zakładu kilkakrotnie nagrodzona była dyplomami i medalami na olimpiadach żywnościowych w Brukseli i Paryżu oraz na Targach Krajowych w Poznaniu.
W Przedsiębiorstwie Produkcji Sprzętu Budowlanego „Prokom” wytwarzane są różne narzędzia i urządzenia dla gospodarki komunalnej i budownictwa. Przedsiębiorstwo „Transremo” wytwarza narzędzia i zajmuje się remontami samochodów. Meble produkuje spółdzielnia stolarska, a wyrobem odzieży zajmuje się spółdzielnia dziewiarska. Wyroby drzewne i przetwory z runa leśnego powstają w zakładzie „Las”. Prefabrykaty betonowe i żelbetowe powstają w betoniarni – oddziale poznańskiego „Prefabetu”. Od 1978 r. istnieje kaszarnia, produkująca różnego rodzaju kasze.
Międzychód ma ciekawy układ urbanistyczny. Stare Miasto, rozłożone na przesmyku między jeziorem a rzeką, zachowało układ wrzecionowaty z prawie kwadratowym rynkiem pośrodku. – W bok odchodzą wąskie uliczki, kończące się nad jeziorem lub łąkami nadrzecznymi tzw. gąski, tworzące malownicze zaułki. Tutaj też zachowało się szereg starych domów, głównie szczytowych m.in. przy ul. Rynkowej. W kierunku wsch. ciągnie się długa ul. 17 Stycznia, której przedłużeniem jest ul. Sikorskiego i dalej szosa sierakowska. Na lewo od niej rozłożyło się dawne „nowe miasto” z XVI w. ze swoim centrum – pl. Kościuszki. Dalej na pd., nad jeziorem, znajdują się dawne łazienki miejskie. Zach. część miasta zajmuje tzw. Lipowiec, rozbudowany na gruntach dawnej wsi Lipa z XVII w. Stara zabudowa wiejska kontrastuje tu z nowo zbudowanymi blokami mieszkalnymi. Dalej za Lipowcem, na krawędzi doliny Warty, położona jest st. kol. Międzychód.
Zwiedzanie miasta. Spacer po mieście rozpoczynamy od Rynku. Zachowało się tu kilka domów z końca XVIII i początku XIX w. Najwięcej ich jest przy ul. Rynkowej, wybiegającej z pd.-zach. narożnika Rynku. Zabudowa starej części miasta w Międzychodzie z przełomu XVIII i XIX w. jest jedną z najlepiej zachowanych w Wielkopolsce. Opodal Rynku, po stronie pn.–wsch., wznosi się kościół z 1591 r., fundowany przez Jana Ostroroga. Późniejsze przebudowy w XVIII i XIX w. oraz w latach 1903 i 1934 pozbawiły go dawnego, stylowego charakteru. Mimo to interesujący: w kaplicy znajduje się polichromowana płaskorzeźba drewniana z 1 poł. XVII w., chrzcielnica w kształcie kielicha z XVI w., rokokowa ambona z XVIII w., w przedsionku krucyfiks z XVI w. oraz – w zakrystii – obrazy z XVIII w. W wieży wmurowane kamienie w kształcie ludzkich twarzy. Z kościelnego dziedzińca widok na dolinę Warty.
Przy ul. 17 Stycznia tryska – ujęte w pompę – źródło siarkowe. Zawiera ono 19 mg siarkowodoru H2S i w 1 1 wody. Zawartość taka spotykana jest w wielu źródłach w miejscowościach uzdrowiskowych, np. w Busku Zdroju – 18 mg. Wydajność źródła – 3000 1 na godzinę – wystarcza na zbudowanie sanatorium dla 300 osób. Drugie podobne źródło tryskało do niedawna na terenie betoniarni przy ul. Sikorskiego o zawartości 16 mg H2S w 1 1 wody. Za źródłem pierwszą ulicą skręcamy w lewo i dochodzimy na „zapłocie”, nad zatokę Warty, będącą niegdyś portem. Idziemy wzdłuż zatoki do jej końca i skręcamy wąską uliczką w prawo. Przy uliczce tej wznosi się 4-kondyg-nacyjny spichrz o konstrukcji szachulcowej z XVIII w. Do dziś służy on za magazyn. W budynku dawnej szkoły, a później ratusza z pocz. XX w. przy ul. 17 Stycznia 100 mieści się Muzeum Regionalne, posiadające zbiory historyczne i etnograficzne związane z Międzychodem i jego okolicami oraz dział
biograficzny marsz. G. Żukowa czynne: wtorki, czwartki, soboty w godz. 12-17, środy, piątki, niedziele i święta w godz. 9-14. Dalej ul. Pocztową, obok poczty i szkoły podstawowej dochodzimy do pl. Kościuszki.
Plac Kościuszki – ongiś rynek nowego miasta, powstałego w XVI w. – zabudowany jest parterowymi domkami, głównie z początku XIX w. Tu znajduje się centralny przystanek PKS oraz Dom Kultury. Na środku placu rośnie okazały dąb – pomnik przyrody obwód 410 cm. Z placu przechodzimy na promenadę biegnącą wokół Jez. Miejskiego. Stąd możemy pójść w lewo do nowego hotelu, stojącego na miejscu dawnych łazienek. Obchodząc całe jezioro ok. 2 km, lub idąc w prawo promenadą, przechodzimy do zach. części miasta – tzw. Lipowca. Główna ulica Lipowca – Armii Czerwonej – wysadzana jest poczwórnym rzędem lip. Kilka z nich osiągnęło ponad 300 lat i są one pomnikami przyrody. Na końcu alei mieści się Urząd Miasta i Gminy. Na jego budynku – pamiątkowa tablica odsłonięta w 1973 r., upamiętniająca fakt przebywania tutaj Sztabu I Frontu Białoruskiego pod dowództwem G. Żukowa. Przed budynkiem pamiątkowy obelisk, poświęcony ofiarom minionych wojen odsłonięty w lipcu 1962 r.. Ul. Armii Czerwonej łączy się z szosą do Gorzynia na pd. do szosy gorzowskiej, na pn. natomiast – przez mosty na Warcie – z szosą do Drezdenka. Rzadko już dziś spotykanym obrazem w Wielkopolsce jest ul. Wjazdowa, zabudowana kilkoma stodołami w większości o konstrukcji szachulcowej, biegnąca od ul. Armii Czerwonej. Stodoły te zbudowane były przez mieszkańców Międzychodu poza obrębem miasta, w związku z zakazem stawiania ich w pobliżu budynków mieszkalnych. Do XIX w. prawie każde miasto miało swoją ulicę lub nawet kilka ulic „stodolnych”, lecz do dziś w tej formie przetrwały tylko nieliczne. Przy ulicach Armii Czerwonej, Boh. Stalingradu i przy uliczkach bocznych zachowało się szereg domów z XIX w., a nawet XVIII w. W tej części dzisiejszego Międzychodu istniało drugie „nowe miasto”, powstałe w XVII w. Tu też wznosi się późno-klasycystyczny dawny zbór ewangelicki, wzniesiony w 1838 r. na miejscu pierwotnego, stawianego w 1600 r. Wewnątrz stara płyta nagrobna Krzysztofa Unruga zm. 1689, starosty wałeckiego i gnieźnieńskiego, wykonana z czerwonego marmuru. Na wieży 2 dzwony z XVIII w. W latach 1972-75 kościół otrzymał nowoczesny, bardzo efektowny wystrój wnętrza.
Przy skrzyżowaniu ulic Armii Czerwonej i 17 Stycznia znajduje się okazały głaz narzutowy – pomnik poświęcony żołnierzom II Armii Wojska Polskiego, odsłonięty w XXX-lecie LWP w 1973 r. Zimą 1945 r. przez wyzwolony już Międzychód przechodziły oddziały II Armii WP z rejonu koncentracji w okolicach Drezdenka pod Wrocław. Od skrzyżowania można pójść nad Wartę z mostu widok na miasto i dolinę rzeki, a następnie w kierunku wsch. – do Rynku.

Drzewce

Wieś rozrzucona wśród lasów Puszczy Noteckiej na pn. od Międzychodu. Założona w 1724 r. na terenie lasów i nieużytków jako wieś olęderska.Na pn. od wsi, wśród lasów, hitlerowcy urządzili miejsce kaźni. Miejsce to upamiętnione jest skromnym głazem z tablicą. W kwietniu i maju 1941 r. Niemcy zwozili tu samochodami osoby nie ustalonej narodowości, mordowali i grzebali we wspólnym grobie. W lipcu 1944 r. zwłoki odkopano i spalono na pobliskiej polanie, popioły zaś oprawcy zebrali i wrzucili do Warty. Palenie zwłok trwało ok. 2 tygodni. Na podstawie ilości kierowanych tu transportów liczbę ofiar określa się na ok. 600 osób.GORAJ-Wieś położona 1,5 km na pn. od szosy Poznań-Gorzów i linii kolejowej, w pobliżu dość znacznych wzniesień morenowych, dochodzących do ponad 110 m n.p.m.
Pomiędzy Gorajem a Nowinami latem 1944 r. Niemcy założyli obóz dla ok. 3000 jeńców włoskich zatrudnionych przy budowie fortyfikacji wznoszonych nad Wartą. Wielu jeńców zmarło z wycieńczenia i chorób. Obóz zlikwidowano w styczniu 1945 r. Kościół zbudowany w 1679 r. jest jednym z nielicznych na terenie Wielkopolski kościołów renesansowych. Bogatsze formy posiada w elewacji frontowej, skromniejsze w tylnej. Północna ściana kościoła podparta jest potężnymi przyporami, dobudowanymi w okresie późniejszym. Zabytkowe wyposażenie wnętrza stanowią wczesnobarokowe ołtarze. Cennym zabytkiem jest obraz Sio. Anny, przypominający cechowe obrazy Wielkopolski z tego okresu, z pewnymi pozostałościami malarstwa gotyckiego.
We wsi znajduje się jedno z gospodarstw Kombinatu PGR Goraj. Na pd. – w pobliżu stacji – żwirownia, produkująca kruszywo dla celów budowlanych. W parku – za zabudowaniami PGR idąc od stacji – rośnie stary cis, którego obwód przekracza 2 m. KŁOSOWSKIE JEZIORO-Położone 5 km na zach. od Sierakowa w Puszczy Noteckiej. Jest rynnowym jeziorem polodowcowym o pow. 142 ha, z dwiema wyspami i półwyspem. Ciągnie się na długości 3,3 km – od Kukułki do Chorzępowa. Z Wartą połączone jest wąskim strumieniem. Na pn.-wsch. brzegu jeziora spotkać można rzadką „roślinę – ostrołódkę kosmatą.
Czaple Wyspy – taką nazwę noszą dwie wyspy, znajdujące się na jeziorze i stanowiące rezerwat przyrody. Rezerwat utworzony w 1957 r. obejmuje wyspy 7,29 ha i pas przybrzeżnych wód, szerokości 30 m. Wyspy porośnięte są lasem mieszanym. Na pn., mniejszej wyspie, znajduje się kilka pięknych dębów. Pośrodku głównej wyspy rozłożyła się – znana od dawna – kolonia czapli. Pierwszy jej opis spotykamy w 1848 r., kiedy liczyła ok. 150 gniazd. Niegdyś czaple gnieździły się również na mniejszej z wysp. W 1956 r. były tu 202 gniazda, z czego 152 zamieszkałe. Obecnie 1981 r. zamieszkałych jest ok. 50 gniazd. Gniazda -
średnicy ok. 0,5 m – rozmieszczone są głównie na dębach i sosnach. Każdej wiosny z zielonkawych jaj w każdym gnieździe wykluwa się 4 do 5 piskląt. Czaple rzadko żerują na Jez. Kłosowskim. Najczęściej można je spotkać na jeziorach sąsiednich: Barlin, Mniszyn oraz nad Lutomskim. Wyspy zamieszkują sporadycznie kormorany. Żywią się one rybami podobnie jak czaple
świetnie nurkują. Jest to jedna z nielicznych ich kolonii w Polsce, licząca przeciętnie ok. 25 ptaków. Tutaj mają również swoje siedziby kania czarna, sokół wędrowny, myszołów, dudek oraz dzięcioły: czarny średni. Okresowo pojawia się żuraw popielaty. Licznie reprezentowane są pospolite gatunki ptaków wodnych. W okresie międzywojennym gnieździł się tutaj także orzeł bielik jedyne miejsce w Wielkopolsce. Wzdłuż wsch. brzegów jeziora wiedzie szlak P-15.
0,5 km od pn. krańca Jez. Kłosowskiego znajduje się leśniczówka Kukułka, położona nad dawnym stawem młyńskim, w dolinie strumienia zasilającego Jez. Kłosowskie. Na torfowisku, 2 km na pn. zach. od leśniczówki ciekawa flora, m.in. owadożerna rosiczka okrągłolistna, bagno, żurawina błotna.

Kamionna

Duża wieś niegdyś miasteczko, położona na wysokiej skarpie doliny Kamionki, przy szosie Poznań-Gorzów.
W miejscu gdzie do niedawna Kamionka tworzyła jezioro zwane Kamieniem, powstała przed XIII w. osada. W 1261 r. stanowiła on własność cystersów z Gościkowa Paradyża. Później przeszła na własność Kamieńskich, a w XVII w. Prusimskich – rodów wywodzących się z Nałęczów. Miastem była Kamionna już przed 1402 r. W 1638 r. odnowiono podupadłej wcześniej osadzie prawa miejskie, lecz od 1874 r. jest znowu wsią. W 1841 r. miasto liczyło 635 mieszkańców. Przechodził przez nie gościniec berliński, pokrywający się z dzisiejszą szosą gorzowską. Połączenie pocztowe istniało z Międzychodem, Skwierzyną i Pniewami. Pamiątką po dawnym mieście jest zachowany plan ulic z czworobocznym rynkiem oraz kilka domków o konstrukcji szachulcowej. Dom, w którym znajduje się bar GS, jest przebudowanym ratuszem. W 1919 r. leżąca na linii frontu Kamionna była widownią walk powstańców wielkopolskich z Niemcami, atakującymi tu od strony Międzychodu.
Kościół istniał już w XIII w. Obecny zbudowano w 1499 r. z fundacji M. Kamieńskiego – opata cystersów z Bledzewa. Remont- w XVII w. i odnowienie w 1934 r. nie zatarły gotyckiego stylu budowli. Budynek kościoła, należący do cenniejszych zabytków gotyckich w Wielkopolsce, wznosi się malowniczo na skraju głębokiej doliny Kamionki. Jest orientowany prezbiterium zwrócone w stronę wschodnią, jednonawowy, zbudowany na planie prostokąta z przylegającymi doń kruchtami i wieżą nakrytą oryginalnym, ceglanym hełmem. Pozbawione tynku zewnętrzne mury, wzniesione z cegły o układzie polskim, ozdobione są fryzami. Ściana wsch. posiada piękny trójkondygnacyjny szczyt gotycki, z zach. natomiast pozostała tylko dolna kondygnacja. W ścianach tkwią wmurowane kule kamienne z okresu wojen szwedzkich, w pd. widnieją tzw. dołki patrz kościół w Pniewach. Do tejże ściany przylega ciekawa wieża-dzwonnica, zwieńczona ceglanym hełmem. Wyposażenie wnętrza pochodzi w większości z XVIII w. Uwagę zwracają obrazy z XVIII w., kurdybanowe antepedium XVIII w. w ołtarzu głównym oraz rzeźby, częściowo z XVI w. m.in. ludowa Chrystusa Frasobliwego. Ambona rokokowa z XVIII w., późnogotyckie stalle z początku XVI w. Dzwon z XVI w. Dziedziniec kościelny ładny widok na dolinę Kamionki otacza późnogotycki m u r.
W dolinie Kamionki młyn z 1 poł. XIX w., przebudowany w ostatnich latach. Przy szosie poznańskiej szkoła – Pomnik Tysiąclecia Państwa Polskiego im. Powstańców Wielkopolskich, a przed nią pomnik dla uczczenia obrońców Ojczyzny, poległych w latach 1918-1919.GORZYN-Wieś nad Jez. Górzyńskim w pobliżu pasma moreny czołowej, przy rozwidleniu szosy z Poznania do Gorzowa i do Międzychodu. Szosa lokalna do Dormowa i Swiechocina.W 1658 r. na polach Gorzynia odbyło się zgromadzenie, wojsk cesarskich z okazji koronacji cesarza niemieckiego Leopolda I połączone z wielką paradą wojskową. We wsi znajduje się Rolniczy Zakład Doświadczalny Akademii Rolniczej w Poznaniu. W Gorzyniu oraz gospodarstwach w Gorzycku i Muchocinie, na łącznym areale 1427 ha, prowadzone są doświadczenia z zakresu produkcji roślinnej oraz zwierzęcej i rybactwa.
We wsi znajduje się kilka obiektów zabytkowych: pałac o formach klasycystycznych, zbudowany w końcu XIX w., ozdobiony od frontu portykiem z 4 kolumnami jońskimi, dwór _- zbudowany w XIX w. – o ścianach konstrukcji szachulcowej, stodoła kamienna z poł. XIX w. oraz szereg domów wiejskich, również tzw. czworaków, z początku XIX w. – w tym kilka o konstrukcji szachulcowej, nakrytych dachem naczółkowym. W przypałacowym parku rośnie szereg ciekawych drzew, m.in. cis o 3 ramionach obwód 45, 38 i 32 cm i wysokości 8 m oraz stare świerki – pomniki przyrody. Przy rozwidleniu dróg rośnie buk czerwonolistny, również pomnik przyrody.
Na skraju parku wznosi się jeden z 33 wielkopolskich gościńców – „Ostęp”. W okolicznych lasach rodnie kilka starych drzew – pomników przyrody: w oddz. 15 – sosnao obwodzie 290 cm tzw. stara matka, w oddz. 23 – wiąz o obwodzie 408 cm, w oddziałach 27 i 31 – grupa starych buków o obwodach od 200 do 340 cm i w oddz. 8 – trzy zrośnięte dęby. Za jeziorem – idąc w stronę Gorzycka – znajduje się torfowisko z ciekawą roślinnością, położone nad małym jeziorkiem, przewidziane na rezerwat przyrody. Rośnie tu m.in.: rosiczka, żurawina, bagno, skarlałe sosny i brzozy.
Jezioro Górzyńskie pow. 81 ha, dług. 940 m, szer. 350 m i głęb. 34 m jest jednym z najgłębszych jezior Pojezierza. Podobnie jak w Jez. Śremskim występuje tu – żyjąca w partiach dennych – sieja. Na jeziorze znajduje się maleńka wyspa. W kierunku pn.-zach. od jeziora ciągnie się rynna jeziorna z jeziorami Wiejskim i Tuczno.KWILCZ-Duża wieś położona na skraju głębokiej doliny Lutomki Potoku Kwileckiego nad Jez. Kwileckim, zwanym również Błędnym pow. 20 ha, przy szosie Poznań-Gorzów i lokalnej Miłostowo-Sieraków. Siedziba Urzędu Gminy.

Kwilcz jest starą wsią, będącą gniazdem rodowym Bylinów Szreniawitów, którzy stąd przyjęli nazwisko Kwileckich. Nazwa pochodzi najprawdopodobniej od kmiecia Kwilcza. W rękach Kwileckich pozostał Kwilcz do 1939 r. W 1 poł. XIX w. istniała w Kwilczu cukrownia, jedna z pierwszych w kraju, pod koniec tegoż wieku były w okolicy trzy gorzelnie. W 1872 r. odbył się w Kwilczu wielki wiec Polaków z okolicznych wsi i miasteczek, protestujących przeciwko antypolskiej polityce Bismarcka.
W centrum wsi wznosi się kościół zbudowany w latach 1766-1781. Kościół w Kwilczu istniał już w XIII w. Obecny zbudowany jest na planie prostokąta, jednonawowy z prezbiterium zamkniętym półkoliście, nakryty sklepieniem zwierciadlanym, z wieżą nakiytą hełmem w kształcie obelisku. Wyposażenie wnętrza rokokowe i klasycystyczne. W ołtarzach obrazy, rzeźby i wota z końca XVII i XVIII w. W obu bocznych relikwiarze. Ładna ambona i odpowiadająca jej chrzcielnica. Uwagę zwracają cztery nagrobki Kwileckich, stiukowe, stojące symetrycznie parami wzdłuż nawy 1781- 1790, ozdobione portretami zmarłych i licznymi rzeźbami. Kościół otoczony jest murem, w którym wmurowano szereg płyt nagrobkowych. W narożnikach późnobarokowe kaplice. Od zachodu brama z kamiennymi rzeźbami. Na dziedzińcu figura Matki Boskiej z 1790 r.
Na cmentarzu położonym w części pd. wsi kapliczka z rzeźbą Pieta XIX w. oraz zbiorowa mogiła 3 poległych w 1919 r. powstańców wielkopolskich. Równolegle do szosy sierakowskiej, na zboczu rynny jeziornej, rozłożył się park dworski, o założeniu ro-mantyczno-krajobrazowym z połowy XIX w., z licznymi starymi drzewami. Piękna aleja kasztanowców, stare jesiony, platany obwody do 4,5 m, modrzewie, miłorząb. W pn. części parku znajduje się kąpielisko.
Przy wyjściu na szosę sierakowską wznosi się kla-sycystyczny pałac – dzieło architekta K.F. Schinkla z 1828 r. Karol Schinkel – 1781-1841 – architekt berliński, twórca pałaców m.in. w Owińskach, Antoninie, Miłosławiu oraz ratuszów w Opolu, Raciborzu, Kołobrzegu. Przy pałacu mieszczą się dwie oficyny dworskie: po lewej nakryta dachem mansardowym z
XVIII w. i po prawej – z płaskim dachem z początku
XIX w. Obecnie pałac jest siedzibą dyrekcji Kombinatu
PGR.
Obiektami zabytkowymi są również niektóre domy wiejskie, tzw. czworaki z początku XIX w., oraz część zabudowań gospodarczych dawnego folwarku. W zach. części wsi nowe osiedle mieszkaniowe. W Kwilczu ma swoją siedzibę dyrekcja Kombinatu PGR, gospodarującego w 6 gminach areałem 10 700 ha. Posiada on 11 gospodarstw, fermę dla 500 krów w Rozbitku i fermę dla 25 000 sztuk trzody w Miłostowie. Średnie plony zbóż przekraczają 33 q/ha, ziemniaków 190 q/ha, buraków cukrowych 350 q/ha.